Dołącz do nas

Przestrzeń Miejska

Autor Biejat Katarzyna

Zarządy zieleni miejskiej – sposób na zielone miasto?

Zmiany klimatu oraz postępująca urbanizacja przyczyniają się do pogarszania warunków życia w miastach. Fale upałów, susze, miejskie powodzie po gwałtownych opadach czy zanieczyszczenie powietrza i smog to tylko niektóre z problemów stanowiących coraz większe wyzwanie dla miast. Ponieważ zieleń miejska stanowi jeden z istotnych czynników poprawy jakości życia w mieście, to zarówno mieszkańcy, jak i władze lokalne uważniej podchodzą do jej ochrony i rozwoju. Jednak miasta są na tyle skomplikowaną i złożoną tkanką organizacyjną, że spójne zarządzanie oraz pielęgnacja terenów zieleni nie jest łatwym zadaniem. Czy sposobem na poprawę jakości zarządzania tym cennym zasobem są powstające w Polsce zarządy zieleni miejskiej?

Rozproszone zarządzanie zielenią miejską

Pieczę nad zielenią miejską sprawuje wiele jednostek, co przyczynia się do braku spójności w planowaniu i zarządzaniu tymi terenami. Każde miasto na swój sposób dzieli kompetencje między różne podmioty. Zieleń położona na terenach gminnych jest pod opieką wydziałów ochrony środowiska, zarządów inwestycji miejskich, wydziałów gospodarki komunalnej, zarządów nieruchomości komunalnych, zarządów dróg, konserwatorów zabytków. W Warszawie sytuacja jest jeszcze bardziej skomplikowana, bo część kompetencji mają urzędy dzielnicowe oraz Biuro Ochrony Środowiska. Mimo przyjętych studiów uwarunkowań i zagospodarowania przestrzennego, programów ochrony środowiska czy polityk miejskich, osiągnięcie spójnej polityki i jednolitej koncepcji zarządzania terenami zieleni jest bardzo trudne, żeby nie powiedzieć, wręcz niemożliwe. Dodatkowo w wielu przypadkach tereny zieleni dla jednostek miejskich nie są zagadnieniem priorytetowym. Zieleń jest jednym z elementów, który musi być uwzględniany przy realizowaniu ich podstawowych zadań statutowych. Taka struktura powoduje, że miejska przyroda traktowana jest po macoszemu, a budżet przeznaczany na zakładanie i pielęgnację terenów zieleni – bardzo mały.

Zarządy zieleni miejskiej – nowy pomysł na zintegrowane zarządzanie

Uporządkowanie i zebranie na poziomie miasta wszystkich zadań związanych z zarządzaniem zielenią w jednej instytucji jest odpowiedzią samorządów na pojawiające się problemy. Wiele miast zdecydowało się na powołanie samodzielnych jednostek budżetowych – zarządów zieleni miejskiej (ZZM). Mają one na celu scalenie zadań i przejęcie kompetencji związanych z zielenią od jednostek dotychczas zarządzających przyrodą położoną na terenach gminy. Dodatkowym rozwiązaniem stosowanym przez niektóre miasta (np. Gdynię, Warszawę czy Wrocław), przyczyniającym się do lepszej koordynacji, jest powoływanie stanowiska ogrodnika miejskiego lub architekta krajobrazu. Czym zajmują się ZZM-y? Jakie mają kompetencje? Przejmują opiekę nad terenami stanowiącymi własność, współwłasność lub pozostającymi we władaniu gminy lub Skarbu Państwa. Mają na celu zapewnienie spójności polityki miejskiej w zakresie organizacji i zarządzania w tym obszarze. Przede wszystkim zajmują się pielęgnacją, utrzymaniem i ochroną zieleni w mieście oraz koordynują działania związane z jej rozwojem i rewaloryzacją. Wiele z zarządów zieleni jest również odpowiedzialnych za działania dotyczące terenów cmentarzy czy funkcjonowania urządzeń wodno-melioracyjnych. Tym samym stają się podmiotami, które mogą pełnić wiodącą rolę w rozwoju błękitno-zielonej infrastruktury.

Struktura zarządzania zielenią w miastach

Jak w praktyce sprawdza się ich funkcjonowanie? Czy przyczyniają się do prowadzenia zintegrowanej polityki rozwoju terenów zieleni w miastach? Żeby móc odpowiedzieć na te pytania, trzeba wspomnieć, jak wygląda struktura zarządzania zielenią. Przykłady z wybranych miast można znaleźć w raporcie powstałym na bazie wywiadów z urzędnikami zajmującymi się zielenią w Łodzi, Krakowie, Warszawie oraz Wrocławiu. Wywiady prowadzone były w ramach realizowanego przez Fundację Sendzimira projektu pn. „Międzysektorowa współpraca na rzecz zieleni w polskich miastach” dofinansowanego ze środków Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko i współfinansowanego przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Jak więc wygląda struktura zarządzania zielenią w ww. miastach? Najdłużej działającym zarządem zieleni miejskiej jest powołany w 1999 r. ZZM we Wrocławiu. Jednostka ta zarządza terenami zieleni urządzonej, tj. parkami, skwerami, zieleńcami, lasami oraz gruntami rolnymi na terenach gminnych, jak również terenami zieleni przyulicznej (przekazanymi do utrzymania na mocy porozumienia). Terenami cmentarzy we Wrocławiu zajmuje się Zarząd Cmentarzy Komunalnych. Dla uzupełnienia tej struktury w tym roku zostało powołane nowe samodzielne stanowisko – ogrodniczki miejskiej, której zadaniem jest koordynowanie wszystkich jednostek zajmujących się zielenią miejską. Krakowska struktura zarządzania jest analogiczna do Wrocławia, a krakowski ZZM działa od 2015 r. W Łodzi ZZM został powołany w 2012 r. W odróżnieniu od wspomnianych ZZM-ów, łódzki nie zajmuje się utrzymaniem zieleni na terenach niezabudowanych oraz cmentarnych. Najmłodszą jednostkę stanowi Zarząd Zieleni m.st. Warszawy, powołany w 2016 r., obecnie administrujący terenami przejętymi od Zarządu Oczyszczania Miasta oraz terenami nadwiślanymi. Z biegiem czasu Zarząd Zieleni będzie przejmować poszczególne tereny zieleni urządzonej od dzielnic. Ze względu na specyfikę struktury administracyjnej, w Warszawie zarządzanie miejską przyrodą nadal leży w gestii wielu jednostek. W każdej dzielnicy miasta Wydział Ochrony Środowiska utrzymuje zieleń urządzoną, tj. tereny parków, skwerów oraz zieleńców. Do kompetencji dzielnic należy również utrzymanie zieleni przyulicznej. Wyjątek stanowi zieleń wzdłuż ulic, po których porusza się komunikacja miejska, której utrzymaniem zajmuje się Zarząd Dróg Miejskich. Jak widać na przykładzie tych czterech miast, ZZM-y w dużym stopniu skupiają zarządzanie terenami zieleni, szczególnie w zakresie ich pielęgnacji i utrzymania. Oczywiście, ze względu na złożoność organizacyjną miast oraz zróżnicowanie miejskiej przyrody, w stosunku do niektórych terenów, jak np. tych wpisanych do rejestru zabytków, dalej organem podejmującym wszystkie decyzje będzie właściwy konserwator. Natomiast w przypadku nowo powstających terenów zieleni, które tworzone są w ramach inwestycji miejskich (przy okazji budowania nowych dróg, budynków itp.) przez zarządy inwestycji miejskich lub analogiczne jednostki, po trzyletnim okresie gwarancji i pielęgnacji (obligatoryjnie nakładanym na wykonawcę), tereny te przechodzą pod utrzymanie ZZM.

Efekty zintegrowanego zarządzania zielenią

Pierwsze lata funkcjonowania bardziej skoordynowanej polityki miast w zakresie zieleni jasno dowodzą, że jest to korzystny kierunek zmian. Dla osób pracujących w zarządach zieleni jasne jest, że ochrona i rozwój miejskiej przyrody są ich priorytetem politycznym. Zieleń wreszcie znalazła swojego obrońcę i opiekuna w strukturach miejskich. Sztab ekspertów, którzy na co dzień pracują nad poprawieniem standardów i jakości zieleni w miastach, bierze udział w konsultacjach i doradza innym jednostkom miejskim i mieszkańcom. Ponadto ZZM-y stanowiące samodzielne jednostki, z oddzielnym budżetem, pozwalają na lepsze zarządzanie środkami na rozwój i pielęgnację zieleni miejskiej, które w całości muszą być na nią przeznaczone. Dzięki temu, że ZZM-y zajmują się pielęgnacją większości terenów zieleni urządzonej, mogą wprowadzać rozporządzenia czy wewnętrzne standardy przyczyniające się do lepszej jakości zarządzania. ZZM w Krakowie wdrożył standard utrzymania zieleni istniejącej, który dołączany jest każdorazowo do przetargów. Ujednolica on jakość zieleni istniejącej na wszystkich terenach zarządzanych przez ZZM. Dodatkowym rozwiązaniem, funkcjonującym od maja br., które usprawnia zarządzanie terenami zieleni, jest kontaktowanie się z wykonawcami pielęgnującymi zieleń poprzez innowacyjne narzędzie – zintegrowany system monitorowania danych przestrzennych. Istnienie jednostek zarządzających zielenią przyczynia się też do kształtowania ambitnej polityki zazieleniania miast. W ramach swoich kompetencji pracownicy ZZM-ów biorą udział w opracowywaniu dokumentów strategicznych dla miast, takich jak Kierunki Rozwoju i Zarządzania Terenami Zieleni w Krakowie na lata 2017–2030 czy Zarządzenie w sprawie ochrony drzew i rozwoju terenów zieleni Wrocławia. Zawierają one szczegółowe rekomendacje dla różnych jednostek, a ich celem jest m.in. integracja rozproszonej struktury zieleni w ciągły system terenów powiązanych, rozwój oraz tworzenie nowych obszarów zieleni publicznej, ochrona zabytkowych i cennych przyrodniczo terenów zieleni, podniesienie standardów utrzymania zieleni urządzonej oraz usprawnienie zarządzania terenami zieleni.

Aktywizacja mieszkańców na rzecz zieleni

Innym ważnym obszarem działania ZZM-ów jest aktywizacja mieszkańców i biznesu na rzecz zieleni. Dzięki wspieraniu przez profesjonalnych architektów zieleni z ZZM-ów budżetów obywatelskich, prowadzeniu konsultacji, spotkań i warsztatów dla mieszkańców, z roku na rok obserwować możemy coraz większą liczbę składanych „zielonych” projektów. Nie dość, że są one coraz lepsze merytorycznie, to dodatkowym atutem ich konsultowania jest dopasowywanie projektów do ogólnej koncepcji kształtowania zieleni w miastach. Oprócz projektów zachęcających do korzystania z terenów zieleni (Zielona Łódź, Kraków w Zieleni), ZZM-y prowadzą również liczne akcje i projekty skierowane do mieszkańców, zachęcające do tworzenia błękitno-zielonej infrastruktury. Przykładami jest sadzenie drzew w ramach projektu Las Młodej Łodzi, Zasadź się na zieleń w Krakowie albo Milion Drzew w Warszawie, czy budowanie ogrodów deszczowych i rozszczelnianie powierzchni miasta w ramach projektu Warszawa chwyta wodę. Innowacyjnym działaniem ZZM-u w Krakowie jest stworzenie propozycji finansowania inwestycji na rzecz zieleni. Gotowe pakiety sponsorskie, przygotowane zgodnie z zapotrzebowaniem miasta, są dobrą i prostą metodą na włączanie osób prywatnych czy firm w działania na rzecz poprawy jakości i ochrony zieleni miejskiej. Scentralizowanie zarządzania terenami zieleni w miastach jest dobrym kierunkiem, prowadzącym do zwiększenia wagi politycznej miejskiej przyrody. Jednak ze względu na złożoną strukturę miast, bardzo wiele podmiotów i interesariuszy, ZZM-y jeszcze długo będą stały przed trudnymi wyzwaniami zintegrowania wszystkich pomysłów, priorytetów i potrzeb, tak by kreować zrównoważone i dobrze funkcjonujące zielone miasta.