Dołącz do nas

Przestrzeń Miejska

Autor Gierko Aleksandra

Rewaloryzacja terenów nadrzecznych Górnej Haweli w Berlinie

Era industrializacji położyła kres tym założeniom – tereny nadrzeczne stały się miejscem lokalizacji przemysłu ze względu na bliskość drogi transportowej i łatwość odprowadzania nieczystości. Tym samym stracono cenne przestrzenie publiczne kreujące tożsamość miasta. Powojenny podział Berlina na część wschodnią i zachodnią nie sprzyjał opracowywaniu wspólnych strategii rewaloryzacji przestrzeni nadwodnych. Przełomowym wydarzeniem była Międzynarodowa Wystawa Budowlana IBA, która odbyła się w 1987 r. w Berlinie Zachodnim. Projekty zrealizowane w ramach tej wystawy kładły nacisk na wartości kulturowe zabytkowej tkanki miejskiej i wskazywały na konieczność jej rehabilitacji. Powrót do dawnych założeń planowania przestrzennego skutkował dostrzeżeniem wartości wszystkich elementów miasta, a wśród innych przestrzeni publicznych – obszarów nadrzecznych. Upadek muru berlińskiego pozwolił na wdrażanie tych pomysłów w zjednoczonym mieście: nad Sprewą w zatoce Rummelsburg i nad Hawelą w dziel- nicy Spandau. Jednocześnie do głosu doszły idee miasta zrównoważonego, które w sposób racjonalny korzysta z przestrzeni, przywracając funkcje przyrodnicze terenom zurbanizowanym. Zbiegło się to z procesem wycofywania przemysłu z centrów miast.

Powstanie nowej dzielnicy

Od końca lat 80. XX w. w dzielnicy Spandau, znajdującej się w zachodniej części Berlina, trwa rozwój tzw. Miasta Wodnego nad Górną Hawelą. Dawne tereny portowe i przemysłowe zostały przeznaczone pod zabudowę mieszkaniową, uzupełnioną o funkcje usługowe. Taki kierunek wynikał z rosnących potrzeb rozwijającego się miasta, do którego ciągle napływali i napływają nadal, nowi mieszkańcy. Dzięki modelowi partnerstwa publiczno-prywatnego wybudowane budynki adresowane są do ludzi o różnym poziomie zamożności. Przyjęte mechanizmy mają zapobiec segregacji społecznej. Utworzenie powierzchni użytkowych decyduje często o zmniejszeniu dystansu między miejscem zamieszkania a miejscem pracy, co wpływa na redukcję ruchu samochodowego. Istotnym aspektem organizacji nowej dzielnicy jest także bliskość przystanków komunikacji zbiorowej. Miasto Wodne to obszar położony na północ od tzw. Starego Spandau i znajdującej się tam cytadeli – od tego miejsca osoby piesze i rowerzyści mogą przemieszczać się wzdłuż rzeki spacerową promenadą, która jest alternatywą dla głośnych traktów wzdłuż ulic i łączy tereny przyległe ciągiem spacerowym. Tereny nadrzeczne zostały funkcjonalnie połączone z sąsiadującymi budynkami: niektóre z nich mają nawet prywatne zejścia do wody, własne przystanie dla łodzi. Sama promenada jest przestrzenią publiczną, ogólnodostępną. Żegluga jest popularną formą spędzania czasu nad Hawelą, dlatego w wielu miejscach powstały także porty jachtowe. Częstym widokiem są także większe statki wycieczkowe.

Bulwar nadrzeczny

Promenada poprowadzona jest nie tylko w formie murowanego nabrzeża, z którego nie ma bezpośredniego dostępu do wody, lecz także jako naturalne zejścia do rzeki z kąpieliskami, z których chętnie korzystają odwiedzający, szczególnie w upalne dni. Miejsca kąpielowe są zazwyczaj otoczone naturalną roślinnością nadrzeczną. Rosną tu m.in. takie drzewa, jak wierzby i olsze. Wiele miejsc wyposażonych jest w ławki, gdzieniegdzie postawiono też inne meble miejskie – np. drewniane leżaki lub hamaki na stałe związane z gruntem. Wzdłuż ciągu spacerowego ustawiono lampy, dzięki czemu teren jest użytkowany wieczorami. W niektórych miejscach usytuowane są elementy rzeźbiarskie wykonane z cegły i kamienia naturalnego.

Rewaloryzacja starego portu rzecznego

Przykładem adaptacji dawnych budynków przemysłowych jest rewitalizacja starego browaru. Część budynków została przeznaczona na mieszkania, znajduje się tu także jeden z wielu domów dla osób starszych, centrum medyczne i hotel. Partery budynków pełnią funkcję usługową, od strony rzeki usytuowane są liczne restauracje i kawiarnie. Część budynków poprzemysłowych, takich jak stare spichlerze, czeka jeszcze rewitalizacja. W wielu miejscach powstają jednak zupełnie nowe budynki, które uzupełniają luki po wyburzonej zabudowie magazynowej i portowej. Często ich forma i użyte materiały nawiązują do przeszłej funkcji oraz wyglądu. Przed wzniesieniem budynków gdzieniegdzie niezbędna była rekultywacja terenu, ze względu na niebezpieczne substancje, które były tam kiedyś składowane. Konieczność wykonywania tego typu zabiegów sprawia, że proces powstawania nowej dzielnicy jest czasochłonny, choć po niemal trzydziestu latach od uchwalenia masterplanu większość terenu jest już zagospodarowana.

Maselakepark

Uzupełnieniem nadrzecznej trasy spacerowej są parki i skwery, na terenie których znajdują się siłownie zewnętrzne z instrukcjami wykonywania ćwiczeń czy place zabaw. Oddany do użytku kilka lat temu Maselakepark wykorzystuje dawne ukształtowanie terenu portowego doku, a także zastaną roślinność wysoką – grupy zadrzewień i zakrzewień nadrzecznych. Park zajmuje ponad 1 km linii brzegowej, a jego powierzchnia to przeszło 40 tys. m2. Wzdłuż dawnego doku powstało betonowe nabrzeże, które swoją formą nawiązuje nie tylko do elementów dawnego portu rzecznego, lecz także do murów obronnych Spandau. W tym miejscu do wykonania nawierzchni ponownie użyto odzyskaną kostkę granitową. Część betonowych bloków tworzy mur oporowy, który może służyć jako siedzisko. Do niżej położonego drewnianego tarasu prowadzą schody i rampy. Ten fragment nabrzeża jest wykonany w taki sposób, że siedząc na krawędzi, można zanurzyć nogi w wodzie. Zakończenie stanowi nadwieszony nad rzeką taras widokowy z nasadzeniami drzew i szeroką ławą drewnianą służącą do siedzenia lub leżenia. Taras stanowi element zwieńczający ciąg komunikacyjny i punkt widokowy, z którego rozpościera się widok na wodę. Wschodnia część parku została potraktowana kontrastowo względem omówionej części południowej – łąki tworzą falistą linię brzegową o zróżnicowanym nachyleniu, która łagodnie opada ku wodzie. Zachowano tutaj piaszczystą plażę, która oddzielona jest od kąpieliska szuwarami. Brzeg porastają kępy naturalnych zakrzaczeń i zadrzewień. Znajdujące się tu elementy zabawowe wykonane są z takich materiałów, jak drewno, które podkreślają półdziki charakter miejsca.

Rola roślinności w podnoszeniu bioróżnorodności

Tereny, na których dopuszczono do naturalnej sukcesji, zlokalizowane są blisko zabudowy mieszkaniowej. W dużej mierze zrezygnowano ze strzyżonych trawników na rzecz obszarów łąkowych. Przez część parku przebiega ogrodzenie wykonane ze ściętych gałęzi. Dawniej w ten sposób wydzielano pola uprawne, obecnie jest to popularny sposób zwiększania bioróżnorodności obszarów miejskich. Jest to płot o szerokości około pół metra, ograniczony z dwóch stron wbitymi w ziemię kłodami, między które wkłada się ścięte gałęzie. Takie ogrodzenie stanowi schronienie dla owadów i niewielkich ssaków. Ponadtow przestrzeniach publicznych, także wzdłuż ulic, wykonuje się nasadzenia dużych drzew liściastych. Często stosowanym elementem aranżacji terenu są kompozycje bylinowe, które zdecydowanie podnoszą estetykę otoczenia. 

Podsumowanie 

Rewitalizacja terenów nadrzecznych i „powrót miast nad rzeki” jest obecnie popularną tendencją, obserwowaną w wielu europejskich miastach. Często wiąże się to z odzyskiwaniem obszarów przemysłowych, które są przeznaczane na funkcje mieszkalne pod warunkiem ich rekultywacji. Jest to sposób na zagęszczanie zabudowy śródmiejskiej, a więc i odpowiedź na zjawisko suburbanizacji. Miasto Wodne nad Górną Hawelą nie jest wprawdzie zlokalizowane w centrum Berlina, ale dostępność środków komunikacji publicznej oraz bliskość podstawowych usług, takich jak sklepy, opieka medyczna, szkoły czy przedszkola, wpływa na sposób przemieszczania się mieszkańców. Sąsiedztwo publicznych terenów 

nadrzecznych, z większymi obszarami zieleni i licznymi miejscami wypoczynku, jest dodatkowym atutem, który wpływa na jakość zamieszkania. Nawiązania do przemysłowej przeszłości tego miejsca sprawiają, że wykreowana została nowa, unikatowa tożsamość dzielnicy.

Bibliografia:

  1. Drapella-Hermansdorfer A. (red.), Kształtowanie krajobrazu: idee, strategie, realizacje. Część I. Saksonia, Brandenburgia, Berlin, Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 2004.
  2. Maselakepark Berlin, http://www.relaisla.de/relaishome/ html/projekte/90/pro.html# [dostęp: 23.10.2017].
  3. Tölle A., Przekształcanie terenów poprzemysłowych w Berlinie według „dziesięciu postulatów zrównoważonego rozwoju miast nad wodą”, „Problemy Ekologii Krajobrazu” 2009, nr 24. Maselakepark. W tle taras widokowy i przystań żeglarska po drugiej stronie doku Fot. Aleksandra Gierko